دات نت نیوک
پنجشنبه 22 آذر 1397

حمام حاج داداش

حمام حاجی داداش که یکی از قدیمی ترین بناهای تاریخی شهر زنجان می باشد تنها حمام ستون سنگی زنجان می باشد که گنبد اصلی آن بر روی چهار ستون سنگی قرار گرفته که این ستونها در زمان خود توسط هنرمندان همدانی تراشیده شده است . زيباترين بخش اين حمام سنتي فضاي بينه آن است در اين بخش طاق اصلي بر روي چها ستون سنگي مزين به سر ستونهاي مكعبي شكل و بدنه مارپيچي ( از نوع ستونهاي تركيبي ) قرار دارد . اين بنا اكنون به عنوان چايخانه سنتي مورد استفاده قرار مي گيرد .

موقعیت بنا و وجه تسمیه آن :
حمام حاجی داداش که یکی از قدیمی ترین بناهای تاریخی شهر زنجان می باشد تنها حمام ستون سنگی زنجان می باشد که گنبد اصلی آن بر روی چهار ستون سنگی قرار گرفته که این ستونها در زمان خود توسط هنرمندان همدانی تراشیده شده است. زيباترين بخش اين حمام سنتي فضاي بينه آن است در اين بخش طاق اصلي بر روي چها ستون سنگي مزين به سر ستونهاي مكعبي شكل و بدنه مارپيچي (از نوع ستونهاي تركيبي) قرار دارد. اين بنا اكنون به عنوان چايخانه سنتي مورد استفاده قرار مي گيرد.
 
این بنا که قدمت آن بطور تقریب به 150 الی 200 سال پیش تخمین زده می شود توسط معماری که منسوب به نام خود حمام می باشد ، این حمام در وسط بازار زنجان که از دوران صفویه به بعد مرکز داد و ستد و فرهنگ بومی و محلی بوده و این مرکزیت را تا کنون حفظ کرده واقع شده است این بنا درست مقابل مسجد آیت اله قائمی که یکی از مساجد قدیمی و مهم زنجان می باشد واقع گردیده است « از سمت شرق مجاور به سرای ملک بوده که هم اکنون میراث فرهنگی استان مشغول بازسازی و احیاء آن می باشد . و از سمت شمال ، به خانه های مسکونی محلی محدود می گردد،از طرف غربی نیز به آزمایشگاه پرفسور حسابی و کوچه سیدلر منتهی می شود.
 
این بنا به مسافتی در حدود 400 متر مربع زیر بنا در زمینی بالغ بر 2500 متر مربع واقع شده که از سه نقطه می توان به آن رفت و آمد نمود :
1 – از طرف درب اصلی که روبروی مسجد آیت اله قائمی می باشد.
2 – از طرف مغازه ای که قبلاً محل سوخت رسانی حمام بوده و هم اکنون به مغازه تبدیل شده و در حدود 25 متر ضلع شرقی درب اصلی واقع شده که این مغازه با حمام مذبور دارای یک سند به پلاکهای ثبتی 3985 و 3995 می باشد.
 
از سازنده اصلی بنا اطلاعات دقیقی در دست نیست ولی به گفته بعضی از سالخوردگان فردی به نام حاج داداش بانی بنا می باشد که از همان موقع حمام فوق به نام حاج داداش مشهور می گردد.
ورودی بنا :
ورودی بنا در ضلح شمالی و رو به مسجد که در ضلع جنوبی قرار دارد می باشدورودی بنا از درب چوبی دو لنگه به ضخامت تقریباً سه سانتی متر می باشد که چوب آن از درختهای جنگلی تهیه گردیده است. گل میخهای آهنی نیز بر روی درب تزئینات زیبایی به وجود آورده اند. بعد از ورودی به هشتی بنا می رسیم  که امکان ارتباط و دسترسی به سربینه را فراهم نموده است. در چهار ضلعی هشتی طاقچه هایی با طاق نماهای جناغی ایجاد گردیده که طاقچه های طرفین درب ورودی دارای عمق کمتری نسبت به طاقچه های روبرویی خودمی باشند. ازاره های هشتی تا ارتفاع دو متری با کاشیهای سرامیکی پوشیده شده است. سقف هشتی گنبدی شکل بوده که در راس گنبد نورگیری با بیش از 60 سامتی متر عمق و 50 سانتی متر قطر ایجاد گردیده است . کف هشتی با یک پله در حدود 10 سانتیمتر از ورودی پایین -تر قرار گرفته ولی هم سطح با کف سربینه می باشد. این کف با آجرهایی در ابعاد 20 × 20 سانتی متر ساخته شده و ما بین آجرها را کمتر از دو سانتی متر ملاط قرار گرفته است . حد فاصل بین هشتی و سربینه راهرویی است که دارای طولی نزدیک به دو متر و سقفی به صورت طاق هلالی می باشد.
سربینه :
 
رختکن فضاییست مربع شکل با سقفی گنبدی که بر فراز چهار ستون استوار گردیده است . ستونها از سنگ تراورتن سفید بوده و از تزئینات مارپیچی برخوردارندپا ستونها دارای شکل هندسی خاصی نیستند و در کف سربینه محو گردیده اند . کف سربینه نیز مانند هشتی با آجر فرش گردیده و در وسط سربینه حوض هشت ضلعی زیبایی وجود دارد. دقیقاً در بالای حوض فضای گنبدی شکل سقف قرار گرفته که از روشنایی بزرگی برخوردار است. علاوه بر آن نیز سه نورگیر کوچکتر در سه جهت شرق ، غرب و جنوب وجود دارد. این گنبد بر روی 4 طاق بزرگ استوار گردیده که سنگینی طاقها را ستونها متحمل شده اند. در ضلع جنوب غربی سربینه پنج پله ایجاد گردیده که راه ورود به خبّاز خانه را ممکن می سازد و با پنج پله دیگر از ضلع غربی خبّاز خانه دسترسی به پشت بام میسر می گردد.
ادامه کاشیکاری هشتی نیز در فضای داخلی سربینه وجود دارد . امروزه فضای داخلی سربینه با تختهایی برای نشستن، استراحت و صرف چای پر شده و بر دیوار ها و تیرهای حمال و سقف نیز تزئینات مختلف و قاب عکسها قرار گرفته است. بر دو گوشه ضلع شمالی سربینه دو ورودی ایجاد گردیده که ورودی سمت شرقی با 4 پله به داخل آشپزخانه فعلی راه پیدا می کند. و از این محل ورود به گرمخانه صورت می پذیرد.
گرمخانه :
بعد از گذر از دو دالان به گرمخانه که فضایی است مربع شکل با چهار ستون قطور هشت ضلعی و با ارتفاعی نزدیک به دو متر می رسیم. در وسط هر ضلع گرمخانه فرورفتگیهایی وجود دارد که امروزه محل قرار گرفتن تختها شده است . سقف گرمخانه دارای گنبدهای متعددی می باشد که گنبد مرکزی دارای نورگیری دایره -ای شکل می باشد . در زیر این گنبد حوض مرکزی گرمخانه قرار گرفته و در چهار گوشه گرمخانه نیز چهار گنبد کوچکتر بر سقف ایجاد گردیده اند.
طباخ خانه در ضلع شرقی گرمخانه قرار دارد و ورود به آن از گوشه جنوب شرقی گرمخانه میسر است . این ورودی دارای طاق جناغی بوده و بیش از 170 سانتیمتر ارتفاع دارد، از گوشه جنوب شرقی طباخ خانه نیز دسترسی به بام بنا با هفته پله امکان پذیر می گردد. در شمال شرقی گرمخانه ورودی وجود دارد که راه ورودی به خلوتی سابق و سرویسهای بهداشتی فعلی است در شمال غربی گرمخانه خلوتی دیگری بوده که فعلاً مسدود است.
مصالح بنا :
با توجه به شواهد عینی، عمده مصالح بکار فته در بنا همانند سایر ابنیه تاریخی و قدیمی شهرستان شامل لاشه سنگ در پی بنا ، آجرهای 20× 20 مورداستفاده در طاق و تویزه ها، ملاط گچ و آهک، ساروج و کاشیهای رنگی ولی فاقد نقش، سنگ تراورتن سفید بکار رفته در ستونها می باشند.
تزئینات :
تزئینات بنا فعلاً شامل کاشیکاری در رنگهای متنوعی است که از میان رنگهای فیروزه ای ، آبی روشن، آبی سیر و زرد بیشتر نمایان است. ستونها نیز دارای تزئینات بصورت خطوط ماپیچی می باشند و از یک نیم ستون در گرمخانه بعنوان سکو استفاده شده است . سقف بنا نیز در قسمتهای مختلف دارای تزئینات گچ کاری می باشد.
سیستم آبرسانی :
آب مورد نیاز این گرمابه، از طریق دو و یا سه چاه ایجاد شده در ضلع شرقی بنا تامین می شده است. آب لازم بوسیله دلو از چاه بالا کشیده می شده و سپس داخل حوضچه ای که بوسیله تنبوشه( لوله های سفالی ) به گرمخانه و سربینه متصل بوده، ریخته می شده است.
سیستم گرمایش و مواد گرمازا :
در رابطه با سیستم گرمایش و مواد گرما زا ذکر این نکته که از طریق سوزاندن فضولات حیوانات و احتمالاً چوب صورت می پذیرفته است .

تصاویر مرتبط